Φίλιπ Όουεν Άρνοουλντ Σέραρντ(Philip Owen Arnould Sherrard)(1922–1995): Συγγραφέας, μεταφραστής και διανοητής

 

Βιογραφία

Ο Φίλιπ Όουεν Άρνοουλντ Σέραρντ (1922–1995) υπήρξε μία από τις σπουδαιότερες πνευματικές μορφές του 20ού αιώνα στον χώρο της ορθόδοξης θεολογίας, της φιλοσοφίας του πολιτισμού και της ερμηνείας του ελληνικού πνεύματος. Βρετανός στην καταγωγή, αλλά βαθιά ελληνοκεντρικός στο έργο και στο βίωμα, συνδέθηκε ουσιαστικά και οργανικά με την Ελλάδα, την Ορθοδοξία και ιδίως με την Εύβοια, όπου έζησε και δημιούργησε επί δεκαετίες.

Γεννήθηκε στην Οξφόρδη. Η οικογένειά του είχε σχέσεις με τον φιλολογικό κόσμο: η μητέρα του, η Μπρύνχιλντ Ολίβιε (Brynhild Olivier, 1887-1935) υπήρξε μέλος του κύκλου του Ρούπερτ Μπρουκ πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ η ετεροθαλής αδελφή του ήταν παντρεμένη με τον Κουέντιν Μπελ, τον ανεψιό της Βιρτζίνια Γουλφ. Ο ίδιος σπούδασε στο Κολέγιο Πήτερχαουζ του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ, όπου πήρε πτυχίο ιστορίας.

Ο Σέραρντ ήρθε για πρώτη φορά στην Ελλάδα ως στρατιώτης μετά την απελευθέρωση των Αθηνών από τη γερμανική κατοχή, το 1946. Ο ελληνικός πολιτισμός και παραδοσιακός τρόπος ζωής τού έκαναν βαθιά εντύπωση. Εκείνη την εποχή άρχισε να αλληλογραφεί με τον ποιητή Γιώργο Σεφέρη, του οποίου ποιήματα θα μετέφραζε αργότερα στην αγγλική. Γνώρισε επίσης και συζεύχθηκε την πρώτη του γυναίκα, την Άννα. Αφού έζησε λίγα χρόνια στο Λονδίνο, επέστρεψε στην Ελλάδα, έχοντας εξασφαλίσει μια θέση στη διοίκηση της Βρετανικής Αρχαιολογικής Σχολής Αθηνών το 1951-1952 και πάλι το 1957-1962 (βοηθός διευθυντή). Η διδακτορική διατριβή του, με θέμα τους Νεοέλληνες ποιητές Σολωμό, Παλαμά, Καβάφη, Σικελιανό και Σεφέρη (υποβληθείσα στο Κινγκ'ς Κόλετζ του Λονδίνου), εκδόθηκε το 1956 υπό τον τίτλο The Marble Threshing Floor. Το ίδιο έτος ο Σέραρντ βαπτίσθηκε Ορθόδοξος Χριστιανός.

Σύζυγός του ήταν η Anne Sherrard, διανοούμενη με έντονο ενδιαφέρον για την ελληνική παράδοση, τη θεολογία και τη φιλοσοφία. Η σχέση τους δεν ήταν απλώς συζυγική αλλά και βαθιά πνευματική: η Anne στάθηκε συνοδοιπόρος στη ζωή του στην Ελλάδα, στη μελέτη, στη μετάφραση και στη λιτή καθημερινότητα που επέλεξαν από κοινού.

Η κοινή τους ζωή χαρακτηριζόταν από απομόνωση, πειθαρχία και αφοσίωση στη μελέτη. Δεν συγκρότησαν οικογένεια με την τυπική έννοια (δεν απέκτησαν παιδιά), όμως το σπίτι τους λειτούργησε ως άτυπο πνευματικό καταφύγιο για στοχαστές, θεολόγους και φίλους που τους επισκέπτονταν.

Το 1959 ο Σέραρντ αγόρασε μέρος ενός εγκαταλελειμμένου ορυχείου λευκόλιθου κοντά στη μικρή κωμόπολη Λίμνη Ευβοίας. Εκεί φύτεψε δένδρα και θάμνους, ενώ βοήθησε στην αποκατάσταση των σπιτιών του διοικητικού προσωπικού του oρυχείου. Το 1970 δέχθηκε να αναλάβει μία κοινή θέση λέκτορα με θέμα την Ιστορία της Ορθόδοξης Εκκλησίας, στο Κινγκ'ς Κόλετζ και στη Σχολή Σλαβονικών και Ανατολικοευρωπαϊκών Σπουδών (SSEES) του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. Μετά την παραίτησή του από εκεί το 1977, επέστρεψε στην Ελλάδα, όπου η Λίμνη Ευβοίας έγινε ο τόπος μόνιμης κατοικίας του.

Το 1979 νυμφεύθηκε τη δεύτερη σύζυγό του, την εκδότρια Ντένις Χάρβεϋ (Denise Harvey). Το 1980, μαζί με τους Κηθ Κρίτσλοου (Keith Critchlow), Μπράιαν Κημπλ (Brian Keeble) και την ποιήτρια Καθλήν Ρέιν, ίδρυσαν το περιοδικό Temenos, μία επιθεώρηση αφιερωμένη στις «τέχνες της φαντασίας». Αυτό οδήγησε τελικώς στην ίδρυση της ομώνυμης «Ακαδημίας Temenos», ενός εκπαιδευτικού οργανισμού με έδρα το Λονδίνο. Σήμερα και το περιοδικό ονομάζεται Temenos Academy Review.

Ο Σέραρντ απεβίωσε στο Λονδίνο σε ηλικία 72 ετών και τάφηκε κοντά στο ορθόδοξο παρεκκλήσιο που είχε κτίσει στο κτήμα τουΜορφή κατεξοχήν εσωστρεφής, με έντονη αποστροφή προς τη δημόσια προβολή. Η βιογραφία του δεν συγκροτείται γύρω από κοσμικά γεγονότα ή κοινωνικές διακρίσεις, αλλά γύρω από σχέσεις βαθιάς πνευματικής συγγένειας, μακρά περίοδο σιωπηλής εργασίας και έναν τρόπο ζωής που υπηρέτησε με συνέπεια το περιεχόμενο της σκέψης του.

Φίλοι – πνευματικοί συγγενείς

Ο κύκλος των ανθρώπων του Σέραρντ ήταν περιορισμένος αλλά εξαιρετικά ουσιαστικός. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν:

– Kallistos Ware (Μητροπολίτης Διοκλείας): στενή πνευματική φιλία και συνεργασία, βασισμένη σε κοινό όραμα για την παρουσίαση της Ορθοδοξίας στη Δύση με πιστότητα και θεολογικό βάθος.

– G. E. H. Palmer: συνεργάτης στη μετάφραση της Φιλοκαλίας, με τον οποίο τον συνέδεε βαθύς σεβασμός και κοινή ασκητική προσέγγιση της θεολογίας.

– Έλληνες μοναχοί, θεολόγοι και λαϊκοί στοχαστές, συχνά άγνωστοι στο ευρύ κοινό, αλλά καθοριστικοί για τη βιωματική πρόσληψη της ορθόδοξης ζωής.

Οι φιλίες του Σέραρντ δεν είχαν χαρακτήρα κοινωνικής δικτύωσης· ήταν σχέσεις μαθητείας, συνοδοιπορίας και κοινής αναζήτησης του νοήματος.

Τρόπος ζωής

Η καθημερινότητά του στην Ελλάδα —και ιδίως στην Εύβοια— ήταν λιτή έως αυστηρή. Ζούσε μακριά από αστικά κέντρα, με πρόγραμμα που περιλάμβανε μελέτη, συγγραφή, μετάφραση, προσευχή και σιωπή. Δεν επεδίωξε ποτέ δημόσια αναγνώριση, ούτε πανεπιστημιακή καριέρα με τη συμβατική έννοια, παρά το διεθνές κύρος του.

Η αποστασιοποίησή του από τη νεωτερική κοινωνία δεν ήταν φυγή, αλλά συνειδητή στάση. Πίστευε ότι ο σύγχρονος κόσμος πάσχει από βαθιά πνευματική σύγχυση και ότι ο στοχαστής οφείλει να μιλά από θέση εσωτερικής αλήθειας, όχι από δημόσιο βήμα.

Πνευματική στάση και ήθος

Όσοι τον γνώρισαν μιλούν για έναν άνθρωπο σεμνό, αυστηρό πρώτα με τον εαυτό του, αλλά ταυτόχρονα βαθιά ευγενή και προσιτό. Απεχθανόταν τη ρητορεία και την ευκολία. Το έργο του είναι γραμμένο με αίσθηση ευθύνης, σχεδόν ασκητικής.
Η βιογραφία του Σέραρντ δεν προσφέρεται για εντυπωσιασμούς. Αντίθετα, αποτελεί παράδειγμα ενός άλλου τύπου δημιουργού: εκείνου που έζησε όπως έγραψε και έγραψε όπως πίστεψε.
Για τον λόγο αυτό, η παρουσία του στους «Ευβοείς Δημιουργούς» δεν αφορά μόνο την καταγωγή ή τον τόπο διαμονής του, αλλά κυρίως το ήθος μιας ζωής αφιερωμένης στην ουσία.

Υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους μελετητές και υποστηρικτές του έργου του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη στον αγγλόφωνο κόσμο, συμβάλλοντας καθοριστικά στην ανάδειξη της πνευματικής και θεολογικής διάστασης του Σκιαθίτη συγγραφέα.

Η σχέση τους επικεντρώνεται στα εξής σημεία:

Μεταφραστικό Έργο: Ο Σέραρντ συμμετείχε στην προσπάθεια μετάφρασης των έργων του Παπαδιαμάντη στα αγγλικά. Η κόρη του, Liadain Sherrard, μετέφρασε το εμβληματικό έργο "Η Φόνισσα" (The Murderess, 2011), μια έκδοση που επιμελήθηκε ο εκδοτικός οίκος της συζύγου του, Denise Harvey, ο οποίος εδρεύει στη Λίμνη Ευβοίας και έχει δημοσιεύσει εκτενώς έργα για τον Παπαδιαμάντη.

Πνευματικός Κύκλος: Ο Σέραρντ ανήκε σε έναν στενό κύκλο διανοουμένων μαζί με τον Ζήσιμο Λορεντζάτο και τον Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλο, οι οποίοι μοιράζονταν μια κοινή οπτική για την Ορθόδοξη παράδοση και την ελληνικότητα, θεωρώντας τον Παπαδιαμάντη ως κεντρική μορφή αυτής της πνευματικής κληρονομιάς.

Θεολογική Προσέγγιση: Μέσα από τα δοκίμιά του, ο Σέραρντ ανέλυσε τον Παπαδιαμάντη όχι απλώς ως ηθογράφο, αλλά ως έναν συγγραφέα που αποτυπώνει την ιερότητα της κτίσης και τη σύγκρουση μεταξύ της παραδοσιακής χριστιανικής ζωής και του μοντερνισμού.

Προβολή στο Εξωτερικό: Συνέβαλε στην οργάνωση αφιερωμάτων, όπως οι αναγνώσεις έργων του Παπαδιαμάντη στο BBC (2013, 2015), οι οποίες ήταν αποτέλεσμα της δραστηριότητας του πνευματικού του κύκλου.

Εργογραφία

The Marble Threshing Floor: Studies in Modern Greek Poetry, Valentine, Mitchell, Λονδίνο 1956. Ανατύπωση Denise Harvey, Λίμνη Ευβοίας 1981, 1992.
The Greek East and the Latin West: A Study in the Christian Tradition, Oxford University Press, 1959. Ανατύπωση Denise Harvey, Λίμνη Ευβοίας 1992, 1995, 2002.
Ελλην. μετάφραση: Ελληνική Ανατολή και λατινική Δύση: Σπουδή στην χριστιανική παράδοση, εκδ. «Αρμός», Αθήνα 2019, 392 σελ.
Six Poets of Modern Greece (με τον Edmund Keeley), Thames & Hudson, Λονδίνο 1960
Constantinople: The Iconography of a Sacred City, Oxford University Press, Λονδίνο 1965
Great Ages of Man: Byzantium: A History of the World's Cultures, Time Life Books, 1966
Modern Greece (με τον John Campbell), Ernest Benn, Λονδίνο 1968
Δοκίμια γιά τόν Νέο Ἑλληνισμό, Athina Publications, Αθήναι 1972
Christianity and Eros: Essays on the Theme of Sexual Love, SPCK, Λονδίνο 1976. Ανατύπωση Denise Harvey, Λίμνη Ευβοίας 1995, 2002.
Church, Papacy, and Schism: A Theological Enquiry, SPCK, Λονδίνο 1978. Ανατύπωση Denise Harvey, Λίμνη Ευβοίας 1996
Ελλην. μετάφραση: Η εκκλησία, ο παπισμός και το σχίσμα, μετάφρ. Πολυξένη Τσαλίκη, εκδ. «Αρμός», Αθήνα 2017
The Wound of Greece: Studies in Neo-Hellenism, Rex Collings, Λονδίνο 1978
Athos: The Holy Mountain, Overlook Hardcover, 1985
The Rape of Man and Nature: An Enquiry into the Origins and Consequences of Modern Science, Golgonooza Press, Ipswich 1987. Ανατύπωση Denise Harvey, Λίμνη Ευβοίας 1991, 2015.
The Sacred in Life and Art, Golgonooza Press, Ipswich 1990. Ανατύπωση Denise Harvey, Λίμνη Ευβοίας 2004.
Human Image: World Image: The Death and Resurrection of Sacred Cosmology, Golgonooza Press, Ipswich 1992. Ανατύπωση Denise Harvey, Λίμνη Ευβοίας 2004.
This Dialectic of Blood and Light, George Seferis - Philip Sherrard, An Exchange: 1946-1971, Denise Harvey, Λίμνη Ευβοίας 2015

Ποίηση

Orientation and Descent, Alden & Blackwell, Eton 1953
Motets for a Sunflower, Golgonooza Press, Ipswich 1979
In the Sign of the Rainbow: Selected Poems 1940-1989, Anvil Press Poetry, Λονδίνο 1994

Μεταφράσεις και επιμέλειες

The Pursuit of Greece, John Murray, Λονδίνο 1964; reprinted Athens: Denise Harvey, 1987)
Nikos Kazantzakis and his Odyssey. A Study of the Poet and the Poem, Simon and Schuster, Νέα Υόρκη 1961
George Seferis: Collected Poems (1924–1955) (με τον Edmund Keeley), εκδ. Jonathan Cape, Λονδίνο 1969
C.P. Cavafy: Collected Poems (με τον Edmund Keeley), Princeton University Press, 1975, 1992
The Philokalia (με τους G.E.H. Palmer και Kallistos Ware), 5 τόμοι, Faber, Λονδίνο 1979 κ.ε.
A Greek Quintet: Poems by Cavafy, Sikelianos, Seferis, Elytis, Gatsos, Denise Harvey, Λίμνη Ευβοίας 1992, 2000
Angelos Sikelianos: Selected Poems (με τον Edmund Keeley), Princeton University Press, 1979
Odysseus Elytis: Selected Poems (με τον Edmund Keeley), Anvil Press Poetry, Λονδίνο 1981, 2007
Edward Lear: The Corfu Years: A Chronicle presented through his Letters and Journals, εκδ. Denise Harvey, Αθήνα & Dedham 1988
George Seferis: Complete Poems (με τον Edmund Keeley), Anvil Press Poetry, Λονδίνο 1995, 2006

Συλλογικά έργα όπου συμμετείχε:
 
Not of This World: A Treasury of Christian Mysticism, εκδ. World Wisdom, 2003
Science and the Myth of Progress, World Wisdom, 2004
The Betrayal of Tradition: Essays on the Spiritual Crisis of Modernity, World Wisdom, 2005