Δημήτρης Κασσαβέτης(1936-2011): Λογοτέχνης, Ποιητής, Δικηγόρος - Μεσολόγγι

Αγώνας Παροπλισμού

Μας είπανε να συνταχθούμε
για πορεία λένε κατά κρυφών λογισμών
κι όπως πήραμε όλα μας τα είδη ανά χείρας
σε μια στρατιωτική ακαμψία
φυλλομετρήσαμε το ημερολόγιο.

Μας είπανε να ενταχθούμε
σε μια περιδίνηση γυμναστικής ευφορίας
με γαλάζια μάτια τ’ ουρανού μας
με λαδιά μάτια της ελιάς μας
με καφέ μάτια της γης μας
άνυδροι κι απελέκητοι με τη σμίλη

κι όπως στήσαμε τις πέτρινες μορφές
μας είπανε να διαλυθούμε
για τα χαρτιά μας, τις ιστορικές σημειώσεις μας
και μείς με χτυπήματα ήχων σ’ έναστρες νύχτες
φύγαμε κατά τη νυχτωμένη ανάπαυσή μας.

Ξεπαγώσαμε. Διαλύσαμε τις μορφές μας
κάψαμε τα φύλλα των σημειώσεων
φωτίσαμε τις μέρες μας....

ΑΝΑΛΥΣΗ

Το ποίημα αποτελεί πολιτικό–υπαρξιακή αλληγορία με έντονη μεταπολεμική και μεταδικτατορική αύρα. Ο τίτλος «Αγώνας Παροπλισμού» είναι καίριος και ειρωνικός: δεν δηλώνει ειρήνη, αλλά αποστράτευση της ψυχής από επιβεβλημένους μηχανισμούς πειθαρχίας.

1. Ο συλλογικός λόγος

Το «μας είπανε» επαναλαμβάνεται ρυθμικά. Το υποκείμενο είναι συλλογικό, ανώνυμο, υπάκουο αρχικά. Πρόκειται για μια γενιά ή μια ομάδα που δέχεται εντολές:

– να συνταχθεί

– να πορευτεί

– να ενταχθεί

– να διαλυθεί

Η γλώσσα παραπέμπει ευθέως σε στρατιωτικό, ιδεολογικό ή κομματικό λεξιλόγιο.

2. Η ειρωνεία της «ευφορίας»

Η φράση «περιδίνηση γυμναστικής ευφορίας» υπονομεύει κάθε επίσημη ρητορική χαράς ή συλλογικού ενθουσιασμού. Δεν πρόκειται για αληθινή χαρά, αλλά για πειθαρχημένο σώμα.

Τα «μάτια» (ουρανού, ελιάς, γης) λειτουργούν ως σύμβολα ταυτότητας:

ουρανός → ιδεώδες

ελιά → παράδοση

γη → ιστορική υλικότητα

Όλα όμως εντάσσονται σε ένα πρόγραμμα.

3. Η γλυπτική μεταφορά

Οι στίχοι:

«άνυδροι κι απελέκητοι με τη σμίλη»

«στήσαμε τις πέτρινες μορφές»

παραπέμπουν στη διαμόρφωση ανθρώπων ως μνημείων: άκαμπτων, σιωπηλών, λειτουργικών. Η τέχνη εδώ δεν είναι ελευθερία αλλά εργαλείο ιδεολογίας.

4. Η ρήξη

Το κρίσιμο σημείο:

«μας είπανε να διαλυθούμε»

Όταν η εξουσία ζητά τη διάλυση, το συλλογικό σώμα δεν υπακούει παθητικά. Αντί για γραφειοκρατική διάλυση («χαρτιά», «σημειώσεις»), ακολουθεί φυγή ποιητική και αισθητηριακή:

«με χτυπήματα ήχων σ’ έναστρες νύχτες»

Ο ήχος, η νύχτα, το άστρο είναι αντι-γραφειοκρατικές δυνάμεις.

5. Ο παροπλισμός

Το τέλος είναι καθαρτικό:

ξεπαγώσαμε → έξοδος από την ακινησία

διαλύσαμε τις μορφές μας → άρνηση της μνημειακής ταυτότητας

κάψαμε τα φύλλα → ρήξη με το αρχείο

φωτίσαμε τις μέρες μας → αυτονομία νοήματος

Ο «αγώνας παροπλισμού» είναι τελικά αγώνας αποδέσμευσης: όχι από όπλα, αλλά από ρόλους, εντολές, ψευδο-συλλογικές φόρμες.

Συμπέρασμα

Πρόκειται για ποίημα πολιτικής αφύπνισης μέσω αισθητικής αντίστασης, με αυστηρό ήθος, χαμηλόφωνη οργή και σαφή αποστασιοποίηση από κάθε μορφή κατευθυνόμενης συλλογικότητας. Ένα κείμενο απολύτως ώριμο, με γλώσσα πειθαρχημένη αλλά βαθιά ανυπάκουη.

Επεισόδιο

Ομορφιά ξεσπαθώνει ο ουρανός !

Που το βρήκε αυτό το χαμόγελο

Που βρήκε την πανοπλία της χαράς

να πάμε κι εμείς να τα βρούμε;

Εμείς, π' ανηφορίσαμε πολύ και τα βράδυα

συζητήσαμε το πώς θα παλέψουμε

το πως θα βρούμε του ξανασασμού το δρόμο.

Εμείς, που διαφωνήσαμε, ψηφίσαμε, βλαστημήσαμε

για λίγον καθαρό αέρα, λίγο χαρούμενο αέρα ...

Ομορφιά ξεσπαθώνει ο ουρανός

κ' η γης τ' αντιμιλάει με την ομορφιά της.

Διαπερνά τα σπλάχνα μας η γαλάζια χαρά

Σπαθίζουν την ψυχή μας οι φτερούγες των χελιδονιών

Ποθήσαμε και εμείς την ομορφιά μιάς αγάπης κι αγαπήσαμε 

Ανάλυση του ποιήματος

Το ποίημα μιλά για τη σύγκρουση και τη συμφιλίωση ανάμεσα στην ανθρώπινη δοκιμασία και την αναγεννητική δύναμη της ομορφιάς.
Πιο συγκεκριμένα:
Ο ποιητής παρουσιάζει την ομορφιά σαν μια ξαφνική, μαχητική αποκάλυψη της φύσης: «ο ουρανός ξεσπαθώνει», δηλαδή επιτίθεται με φως, χαρά και ζωή. Αυτή η ομορφιά φαίνεται σχεδόν ακατανόητη και απρόσιτη για τους ανθρώπους που έχουν περάσει κόπο, ανηφόρες, νυχτερινές συζητήσεις, συγκρούσεις, πολιτικές διαφωνίες, βλαστήμιες — ανθρώπους που πάλεψαν για «λίγο καθαρό αέρα», δηλαδή για αξιοπρέπεια, ελευθερία, ελπίδα.
Η επανάληψη του «Εμείς» τονίζει μια συλλογική εμπειρία αγώνα: δεν πρόκειται για ατομικό παράπονο, αλλά για κοινό βίωμα ανθρώπων που προσπάθησαν να ξαναβρούν «του ξανασασμού το δρόμο», δηλαδή τη συμφιλίωση, την επανόρθωση, την επανεκκίνηση της ζωής.
Απέναντι σε αυτή την ανθρώπινη φθορά, η φύση απαντά με καθαρή, αδιαπραγμάτευτη ομορφιά:
– ο ουρανός και η γη «συνομιλούν» με ομορφιά,
– η «γαλάζια χαρά» διαπερνά τα σπλάχνα,
– τα χελιδόνια «σπαθίζουν» την ψυχή, όχι πληγώνοντας αλλά ξυπνώντας την.
Στο τέλος, ο ποιητής ομολογεί πως, παρά τον πόνο και την κούραση, και αυτοί πόθησαν και γνώρισαν την ομορφιά της αγάπης. Δηλαδή: δεν έμειναν έξω από το θαύμα· το έζησαν, έστω και δύσκολα.
Συνοπτικά:
το κείμενο λέει ότι η ομορφιά και η αγάπη επιμένουν να υπάρχουν, ακόμη κι όταν οι άνθρωποι έχουν εξαντληθεί από τον αγώνα, τη σύγκρουση και την απογοήτευση — και ότι τελικά, παρά τα πάντα, η αγάπη βρίσκει τρόπο να βιωθεί.

Θυμηθείτε
 
Μετά τη μαστίγωση των ρητόρων
θυμηθείτε του κυπαρισσιού την κίνηση
στο λεπτό άνεμο του βραδιού
την αναβρύζουσα πηγή
θυμηθείτε τα μέτρα σας
μιά τελεία και παύλα στη φωτογραφία
των ημερών σας.
Την όψη από κάθε άποψη
με σημειώσεις, κεφαλαία και παραγράφους
με πλούσια βιβλιογραφία ...
Τότε αναπαυθείτε, σταθείτε ακίνητοι
στην ησυχία του τοίχου
( έτσι σας πρέπει )

Ανάλυση του ποιήματος

Εδώ το ποίημα λειτουργεί ως αυστηρή, ειρωνική προτροπή αυτοσυνείδησης και αυτοκριτικής, με έντονο ηθικό και πνευματικό υπόβαθρο.
Αναλυτικά:
Η λέξη «Θυμηθείτε», επαναλαμβανόμενη και επιτακτική, δεν καλεί σε νοσταλγία αλλά σε ενθύμηση ευθύνης. Μετά τη «μαστίγωση των ρητόρων» —μια εικόνα που παραπέμπει τόσο στην κατάρρευση του κενού λόγου όσο και στην τιμωρία της ρητορικής χωρίς αλήθεια— ο ποιητής ζητά επιστροφή σε απλές, αυθεντικές εμπειρίες: την κίνηση του κυπαρισσιού, τον λεπτό άνεμο, την πηγή που αναβλύζει. Δηλαδή, στη φύση και στη σιωπηλή αλήθεια που αντιστέκεται στη φλυαρία και την επίδειξη.
Στη συνέχεια, η μνήμη στρέφεται ειρωνικά στον ακαδημαϊκό και γραφειοκρατικό κόσμο:
«τα μέτρα σας»,
«μια τελεία και παύλα»,
«σημειώσεις, κεφαλαία και παραγράφους»,
«πλούσια βιβλιογραφία».
Εδώ ο ποιητής σαρκάζει την ψευδαίσθηση ότι η ζωή μπορεί να ταξινομηθεί, τεκμηριωθεί και δικαιωθεί όπως ένα επιστημονικό κείμενο ή ένα αρχείο. Η «φωτογραφία των ημερών σας» δεν είναι ζωντανή μνήμη· είναι παγωμένη καταγραφή.
Το τέλος είναι σκληρό και αποκαλυπτικό:
«Τότε αναπαυθείτε, σταθείτε ακίνητοι
στην ησυχία του τοίχου
( έτσι σας πρέπει )»
Η «ανάπαυση» εδώ δεν είναι λύτρωση αλλά ακινησία, σχεδόν ταφική. Ο τοίχος υποδηλώνει όριο, αδιέξοδο, σιωπή που επιβάλλεται σε όσους εξάντλησαν το νόημα της ζωής στον λόγο, στη μορφή και στην τεκμηρίωση, χάνοντας την ουσία.
Συμπερασματικά:
το ποίημα καταγγέλλει την αυτάρεσκη διανόηση, τον κενό ρητορισμό και τη ζωή ως αρχείο, αντιπαραθέτοντας τη ζωντανή φύση και την εσωτερική αλήθεια. Είναι ένα αυστηρό «μέτρο κρίσης» για όσους μίλησαν πολύ, κατέγραψαν τα πάντα, αλλά δεν έζησαν ουσιαστικά.