Νίκος Αλεξίου (1906-1996): Τεχνοκριτικός - Σκύρος

Νίκος Αλεξίου (1906-1996)

: Τεχνοκριτικός - Σκύρος

 Νίκος Αλεξίου (1906-1996): Τεχνοκριτικός από τη Σκύρο.

 ΝΙΚΟΣ ΑΛΕΞΙΟΥ

Όραμά του η αλλαγή του κόσμου

Τον διακεκριμένο τεχνοκριτικό, τον κομμουνιστή, τον δικηγόρο, τον άνθρωπο, τον καλλιτέχνη, τον λάτρη της λαϊκής τέχνης, και μόνιμο συνεργάτη του "Ρ" (από τη νόμιμη επανέκδοσή του) Νίκο Αλεξίου, τίμησε το Επιμελητήριο Εικαστικών Τεχνών Ελλάδος, με αφορμή τη συμπλήρωση ενός χρόνου από το θάνατό του (8/10/96). Στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων, συγκεντρώθηκαν συναγωνιστές του στα χρόνια της Εθνικής Αντίστασης, εικαστικοί καλλιτέχνες, φιλότεχνοι, συμπατριώτες του Σκυριανοί, φίλοι και σύντροφοί του, για να μιλήσουν για τον αγαπημένο τους Νίκο Αλεξίου.

"Θεωρήσαμε σαν ΔΣ του Επιμελητηρίου" - τόνισε στην εναρκτήρια ομιλία της η πρόεδρος του Επιμελητηρίου Εικαστικών Τεχνών Ελλάδας, Εύα Μελλά -"χρέος μας να τιμήσουμε και να μιλήσουμε για τον Νίκο Αλεξίου, γιατί πιστεύουμε ότι το ήθος, με το οποίο πλησίασε το εικαστικό έργο μέσα από την τεχνοκριτική του, είναι το ζητούμενο στην κριτική τέχνης, αφού στη σημερινή εποχή, ολοένα και περισσότερο εκλείπει, κάτω από τις συμπληγάδες των συμφερόντων, που έχουν διεισδύσει και στο χώρο της δημοσιογραφίας. Για τους παλιότερους, αλλά και τους νεότερους, ο Νίκος ο Αλεξίου με το έργο του, με τη συμβολή του στην ανάπτυξη των εικαστικών τεχνών, με την αγάπη του για τους εικαστικούς καλλιτέχνες και το έργο τους, θα είναι πάντα ένα πρότυπο τεχνοκριτικής".

Αλάθητο κριτήριο

Η τεχνοκριτική του ήταν συνειδητά και αμετάκλητα η "καθαρή", η "άλλη", η αριστερή ιδεολογικοαισθητική άποψη για τις εικαστικές τέχνες. Γι' αυτό μη αρεστή στα κυκλώματα του εμπορίου της τέχνης. Λάτρευε τη λαϊκή τέχνη, επειδή τη θεωρούσε τη γνησιότερη μορφοποίηση της συλλογικής ψυχής του λαού μας. Τα θέματα όλων των βιβλίων του εξετάζονται με τη διαλεκτικά νομοτελειακή, μαρξιστική θέση ότι "το πολιτιστικό εποικοδόμημα αντανακλά τις κοινωνικές αναγκαιότητες της κάθε εποχής".

"Τα κριτικά του σημειώματα" - σημείωσε ο συγγραφέας Γιάννης Κορίδης - "συμπυκνωμένα και άρτια, υπήρξαν το διαβατήριο της επιτυχίας για πολλούς επώνυμους σημερινούς ζωγράφους. Με το θάνατό του μίκρυνε αισθητά ο κύκλος των δασκάλων. Γίναμε πιο φτωχοί. Πέρασε ένας χρόνος από τότε που δρασκέλισε το σύνορο της ζωής και η απουσία του σφράγισε έντονα το χώρο της τέχνης. Λείπει το χαμόγελό του, λείπει η πραότητά του, το αλάθητο κριτήριό του. Λείπει ο μεγάλος φίλος σε μια εποχή, όπου κυριαρχεί η συναλλαγή, όπου ο καλός λόγος χάθηκε από τα κείμενα των λογής τεχνοκριτικών. Όπου η συσκότιση, η αμάθεια και η μικρότητα κυριαρχούν ανεξέλεγκτα στα ΜΜΕ.

"Αναμετρώντας όμως την προσωπικότητα - επισήμανε η Ντιάνα Αντωνακάτου (ζωγράφος - λογογράφος) - δεν πρέπει να περιοριστούμε στα αισθητικά σημειώματα και στις κριτικές του. Ο Αλεξίου ήταν ένας στοχαστής που η σκέψη του εκπεμπόταν πιο ελεύθερη προς την ακοή του ακροατή, απ' ό,τι προς την όραση του αναγνώστη. Του χρειαζόταν εκείνη η μαγνητική σχέση με το ακροατήριο, η αμεσότητα του προφορικού λόγου: όταν ανάβλυζαν αβίαστες οι ευρηματικές παραβολές στις θεωρητικές του αναλύσεις, όταν η ίδια του η άψογη παρουσία, με το απαραίτητο σύμβολο κομψότητας, το παπιγιόν, με τη μορφή του που δεν τη στραπατσάρισε ο χρόνος, ασκούσε μια γοητεία σκηνική που κατακτούσε και δεν άφηνε περιθώρια αντίκρουσης".

Η τέχνη για τον Νίκο Αλεξίου ήταν μια σημαντική σελίδα της ζωής και της δημιουργίας του. Η τέχνη για κείνον δεν ήταν κάποια περιθωριακή απασχόληση, κοινωνικός παρασιτισμός, αλλά σημαντικός και αναγκαίος συντελεστής στη διαμόρφωση της ζωής του ανθρώπου. Πίστευε ότι η τέχνη "συνειδητοποιεί τις διακυμάνσεις της ομαδικής ψυχής και μας απελευθερώνει από την ατομική μόνωση. Είναι ο ευπαθής σεισμογράφος των ιδεών και των αισθημάτων του τόπου και του χρόνου που τη γέννησαν".

Ο αγωνιστής Νίκος Αλεξίου

Από τα φοιτητικά του χρόνια συνδέθηκε με το προοδευτικό, λαϊκό κίνημα και μυήθηκε στο μαρξισμό με "δάσκαλο" τον Γ. Ιορδανίδη. Άσκησε τη δικηγορία, ειδικεύτηκε στα ποινικά και υπερασπίστηκε στα δικαστήρια πολλούς αγωνιστές. Ήταν μέλος της ΚΕ του ΕΑΜ και υπεύθυνος του ΕΑΜ Αττικής με το ψευδώνυμο Καράς. "Γεύτηκε" πολλές διώξεις, φυλακές και εξορίες από το 1930 μέχρι το 1950, με τελευταίο τόπο κράτησής του το κολαστήριο της Μακρονήσου.

"Ηταν κομμουνιστής και δεν το έκρυβε" - τόνισε στην ομιλία της η δημοσιογράφος Αριστούλα Ελληνούδη, μιλώντας από μέρους του "Ρ" για το ήθος του, την επαγγελματικής συνέπειας εθελοντική προσφορά του στο "Ρ", τη συμβολή του για να αντιμετωπίσει το Πολιτιστικό Τμήμα του νόμιμου "Ρ" τις τεράστιες δυσκολίες του πρώτου καιρού, το ενδιαφέρον και τη χαρά του για την πρόοδο της εφημερίδας μας. Η Α. Ελληνούδη, αναφερόμενη στην ιδεολογική συνέπειά του και μέσω της τεχνοκριτικής του στο "Ρ" τόνισε μεταξύ άλλων: "Ο Νίκος Αλεξίου δεν ανάλωσε τη νιότη του, σπουδάζοντας στη Σχολή Καλών Τεχνών, στη Νομική, στο "σχολείο" του ΕΑΜ (του οποίου υπήρξε γραμματέας στην Αθήνα), στις φυλακές, στο Μακρονήσι, στα στρατοδικεία, για να συμφιλιωθεί στους ομαλούς μεταπολιτευτικούς καιρούς, με τα "σκουπίδια" ενός, αμερικανοκίνητου, κυρίως, υποπολιτισμού και με τους εγχώριους μιμητές του. Απέρριπτε τη συμφιλίωση, την αποδοχή κάθε "αναπαράστασης ουρητηρίων" με τα οποία, όπως έλεγε, "Η Αμερική πάει να ανακουφίσει την τέχνη, γιατί απλούστατα δεν έχει τις πνευματικές δυνάμεις για να τη στηρίξει. Και το χειρότερο είναι ότι πάει τώρα να ισοπεδώσει και την Ευρώπη. Και επειδή έχει πολλά λεφτά, πολλές φορές τα καταφέρνει. Τέχνη δεν είναι να ζωγραφίζεις σκουπίδια. Να απομυθοποιείς τη γυναίκα, σύμβολο της ομορφιάς και του ονείρου. Η τέχνη υπάρχει ακριβώς για να υπερβαίνει τις μικρότητες της ζωής. Η τέχνη συνειδητοποιεί τις διακυμάνσεις της ομαδικής ψυχής και μας απελευθερώνει από την ατομική απομόνωση"".

Στοχαστής και συγγραφέας

Οι κρίσεις του για την καλλιτεχνική δημιουργία πήγαζαν από την πεποίθησή του ότι "ο στοχασμός και το αίσθημα είναι τα δύο αναντικατάστατα στοιχεία της δημιουργίας. Όταν διαχωρίζονται, φτάνουν ή στη λογική ψυχρότητα, το στείρο διανοουμενισμό, ή τον αποπνευματωμένο αισθηματισμό". Είναι χαρακτηριστική η επισήμανση που έκανε ο αρχιτέκτονας και φιλότεχνος Ανδρέας Δεληβοριάς,ο οποίος διάβασε και δύο χαρακτηριστικά αποσπάσματα κειμένων του Ν. Αλεξίου:

"Ο Νίκος Αλεξίου ενσυνείδητα προσπαθούσε να αλλάξει τον κόσμο, με όλη του τη στάση και με το έργο του, το μεγάλο έργο του. Γύρω στο 1960, το βιβλίο το οποίο κυκλοφορούσε, ένα σπουδαίο σύγγραμμα, που υπήρχε για όποιον ήθελε να ασχοληθεί με αυτά τα πράγματα, ήταν ένα μνημειώδες έργο. Η "Σύγχρονη Τέχνη", που την επιμέλειά του, αλλά και τη συγγραφή του, κατά μεγάλο μέρος, την είχε αναλάβει ο Νίκος Αλεξίου. Αυτό το βιβλίο, εκείνα τα χρόνια ήταν το μοναδικό, και υψηλοτάτου επιπέδου, το οποίο μπορούσε να έχει όποιος ήθελε. Ο Νίκος ο Αλεξίου ήταν μαρξιστής. Η, μάλλον για να ακριβολογούμε, ο ανθρωπισμός του ήταν αυτός που τον οδήγησε στο κόμμα της εργατικής τάξης. Προσπαθούσε να διατυπώσει τις αισθητικές του προτάσεις μέσω της διαλεκτικής. Αναγνώριζε στην τέχνη έναν σημαντικό ρόλο στη ζωή του.Το ρόλο τού να μορφοποιεί τα οράματα".

Συγκίνηση προκάλεσε η απαγγελία από τον ποιητή Αναστάσιο Λεβίδη, ενός ποιήματος του ίδιου, γραμμένου για τον Νίκο Αλεξίου και δημοσιευμένο στην 7η ποιητική του συλλογή "Η αναγγελία μιας καταιγίδας", με τίτλο 

"Ρέκβιεμ για ένα ζωγράφο":

"Αύριο θα είναι υγρός ο αέρας/ και τα σύννεφα ναυαγισμένα μες στον τελευταίο θάνατο/. Σε ψίθυρους ενός έρωτα/ που βγήκε τη νύχτα εγκόσμιο μιας πάνδημης ηδονής/... Έπειτα θα είναι η αντοχή της μνήμης, οι ικεσίες από όλες εκείνες τις εικόνες ενός παρθενικού οράματος. Οι ανεξάντλητες προσδοκίες/ Ένα αθέατο χέρι να κρατάει ακόμα χρωστήρες/ και να ζωγραφίζει ωραιότητες / Από δω πέρασε ένας διαβάτης/ Ένας που έμοιαζε εκρηκτική προσωπογραφία/ τώρα ένας που άλλαξε χώρα και έγινε φωτεινός ίσκιος".

Ο Γιάννης Φεργάδης, πρόεδρος του Συλλόγου Σκυριανών της Αθήνας, μόλις πληροφορήθηκε την εκδήλωση έσπευσε να παραστεί σ' αυτή για να εκφράσει την ιδιαίτερη συγκίνησή του και εκ μέρους των Σκυριανών, λέγοντας: "Ο Νίκος Αλεξίου, για μας τους Σκυριανούς, θα ζει πάντα μέσα στις ψυχές μας. Θα είναι η φωτεινή σκιά, όπως ακούστηκε στο ποίημα του Αναστάσιου Λεβίδη. Καταθέτουμε στη μνήμη του την αγάπη μας. Για μας θα παραμείνει πάντα ένας φάρος της αξιοπρέπειας, της επιστήμης, της διανόησης".

Κανείς από όσους γνώρισαν τον Νίκο Αλεξίου, δε θα ξεχάσει την καλοσύνη του, το χαμόγελό του, την πραότητά του, τα όμορφα παπιγιόν του...

Φωτεινή ΣΑΡΑΦΟΓΛΟΥ

Κυριακή 26 Οχτώβρη 1997 ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ

Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ

τοῦ Ν. ᾿Αλεξίου

Ἡ τέχνη δικαιοῦται καὶ ὀφείλει νὰ διατηρῆται ἐλεύθερη καὶ ἀνεξάρτητη ἀπὸ κάθε ἐξωκαλλιτεχνικὴ ἐπέμβασι. ᾿Από παράδοσι ἀπαιτοῦμε νὰ διασφαλισθῇ ὁ σεβασμὸς τοῦ ἱεροῦ χώρου ποὺ ἀνήκει στὴν Τέχνη. Κάθε βέβηλη παραβίασις ἢ κάθε δέσμευσις, ὁποιασδήποτε μορφῆς καὶ σκοποῦ, εἶναι ἀπαράδεκτη. Ἡ ἱστορία μᾶς διδάσκει ὅτι κάθε ἐξωτερικὴ ἐπιβολὴ στὴ Τέχνη, προέρχεται ἀπὸ καταστάσεις καὶ πνευματικές διαθέσεις πολὺ ἐπικίνδυνες γιὰ τὸν ἀνθρώπινο πολιτισμό. Γενικά κάθε ἐκ τῶν ἄνω ἐπέμβασις, ποὺ ἀποπειρᾶται νὰ καθορίση σὲ τακτὰ καλούπια τὸ περιεχόμενο καὶ τὴ μορφὴ τῆς τέχνης, έντεχνα ἢ ἀπροσχημάτιστα, ὁδηγεῖ στὸ μαρασμὸ καὶ στὴ νέκρωσι τῆς τέχνης κι' ἀκόμα σὲ κοινωνικὴ ὁπισθοδρόμησι.

Στὸ σημεῖο αὐτὸ ἀσφαλῶς δὲν μπορεῖ νὰ εὐσταθήσῃ ἀντίθετη ἄποψις. Εἶναι ὅμως ἀπροσδιόριστη ἡ ἕκτασις τῆς εἰδικῆς καὶ αὐτόνομης ἐλευθερίας τῆς Τέχνης. Υπάρχει κάποια ἀσάφεια σχετικῶς μὲ τὸ περιεχόμενό της, που πολλές φορές γίνεται πρόξενος παρανοήσεων καὶ ἀντιθέσεων. Αν ἐννοοῦμε τὴν ἐλευθερία τῆς τέχνης ἀπόλυτη καὶ ἀδιατάρακτη, ποὺ ἔχει τὸ προνομιακό δικαίωμα νὰ μὴ ἐπιρρεάζεται ἀπὸ τόπους καὶ χρόνους, τότε θὰ  προσκρούσωμε σ' ἕνα πλῆθος ἀπὸ ἄλυτα καὶ ἀνεξήγητα φαινόμενα. Δὲν θὰ μποροῦμε δηλαδὴ νὰ ἐννοήσωμε γιατί συναντάμε ἐκτεταμένες χρονικές εποχές κι' ὁλόκληρους γεωγραφικούς χώρους, ποὺ ἡ Τέχνη τους ἀκολουθεῖ συγκεκριμένες καὶ περιοριστικές ψυχικές καὶ ἐκφραστικές κατευ θύνσεις. Κι' ἀκόμα γιατὶ στὴν ὁρισμένη ἱστορικὴ περίοδο οἱ αἰσθητικές ἐπιδιώξεις μιᾶς κοινωνίας συγκλίνουν πρὸς ώρισμένους ρυθμούς. Θὰ μᾶς εἶναι ἀκόμα ἀνεξή γητο διατὶ ἐπιδιώκεται κάθε τόσο, νὰ ἐκφρασθούν στη τέχνη κάποια αἰσθήματα ποὺ τυγχάνουν τῆς γενικής παραδοχής, καὶ μάλιστα διαπλάθουν καὶ τ' ἀντίστοιχα ἐκφραστικά σύμβολα. Αν πάρουμε σὰν παράδειγμα τη χιλιόχρονη βυζαντινή τέν χνη, θὰ διαπιστώσουμε πῶς ἐπὶ αἰῶνες, δημιουργοὶ ἄγνωστοι καὶ ἀσύνδετοι μεταξύ τους, που προήρχοντο ἀπὸ κάθε τόπο καὶ φυλή, πίστευαν πῶς ἀποκλειστικός προορισμός τῆς τέχνης ἦταν ἡ ἀπεικόνισις τοῦ θρησκευτικού των αἰσθήματος. Καμμιὰ ἀσφαλῶς ἐξωτερικὴ ἐπιταγὴ δὲν τοὺς ἐπέβαλε αὐτὸν τὸν περιορισμό, αὐτὸ τὸ στένεμα στις ἐπιδιώξεις τῆς τέχνης, κι' ἀκόμα εἶναι βέβαιο πῶς δὲ θάχαν απο στερηθῇ οἱ ἄνθρωποι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, ἀπ' τὰ βασικὰ ἀνθρώπινα αἰσθήματα. Θα νοιωθαν κι' ἐκεῖνοι τὴν ὀμορφιὰ τῶν λουλουδιῶν καὶ τῶν κάμπων, θ' ἀγαποῦσαν, θὰ πονοῦσαν καὶ θὰ χαίρονταν. Θὰ ζοῦσαν ὅλες τις καταστάσεις τῆς ζωῆς, κι' όμως πουθενά δὲν διαφαίνωνται στη τέχνη τους, Ούτε τὴν παραμικρότερη νύξι άφησαν μέσα στη τέχνη. Μοναδική τους ἐπιδίωξις εἶναι ἡ ἀπεικόνησι τῆς μεταφυσικής  υπάρξεως τοῦ ὑπερτάτου Όντος στην αδιατάρακτη μεγαλοπρέπεια του ἄύλη καὶ πνευματοποιημένη, που μετεωρίζεται σε κόσμους γιομάτους ψυχικό καὶ πνευματι κὸ κάλος. Οποιαδήποτε ἐποχὴ ἢ σχολή κι' ἄν πάρωμε, θα συναντήσωμε τὴν τεχνη νὰ κινῆται σε μια καθορισμένη πορεία, σὰ νὰ μὴ μπορῇ ἡ νὰ μὴ θέλῃ νὰ παρεκλίνῃ ἀπ' αὐτὴν. Γιατὶ ὑποτάσσεται ἡ Τέχνη στὰ στενὰ αὐτὰ πλαίσια καὶ δὲν κάνει χρῆσι τῆς ἀπόλυτης ἐλευθερίας της; Πῶς συμβαίνει καλλιτέχναι ἑνὸς τόπου καὶ μιᾶς ἐποχῆς, νὰ καταλύουν τὴν ἀτομικήν τους ανεξαρτησία καὶ ν' ἀκολουθοῦν κοινή πορεία; Πρέπει νὰ ὑποθέσωμε πῶς ἰσχύουν καὶ στὴν τέχνη κάποιοι έσωτερικοί νόμοι, ποὺ προδιαγράφουν την πορεία της σύμφωνα μὲ ὁρισμένες ἀναγκαιότητες, Μὰ ἡ παραδοχὴ αὐτῶν τῶν νόμων άναιρεῖ αὐτόματα τὴν ἀπόλυτη ελευθερία της, κι' ἐπομένως ἡ ἐλευθερία τῆς τέχνης εἶναι σχετική. Είναι σχετική γιατὶ ὑπόκειται σὲ ἄπειρους καὶ ἀπροσδιόριστους περιορίσμούς, ποὺ τῆς ἐπιβάλλει τὸ περιβάλλον της. Επειδή δηλαδὴ ἡ τέχνη εἶναι λειτουργία του κοινωνικά συγκροτημένου ατόμου, ἀκολουθεῖ κι' αὐτὴ τοὺς νόμους τῶν κοινωνικών φαινομένων, ὅπως ή θρησκεία, τὸ δίκαιο, ἡ ἠθική,

"Αν τὸ περιβάλλον εἶναι κατάλληλο, ἔχει δηλαδὴ τὴ δύναμι νὰ γεννά Ιδέες καὶ μορφές, τότε ἡ τέχνη ἀναπτύσσεται. "Αν τίθετα σὲ ἐποχές λειψές, μὲ φτωχά ιδεώ δη που διανύουν την κατιούσα, ἡ τέχνη βαλτώνει καὶ πισωδρομεί. Αν λοιπόν υ- πάρχη αὐτὴ ἡ ἐξάρτησις τῆς τέχνης δεδομένη καὶ ἀναγκαστική, τὶ εἶδους έλευθερία πασχίζομε νὰ διαφυλάξωμε ἡ ἐλευθε ρία της έγκειται στο δικαίωμα τοῦ κάθε δημιουργοῦ ν' ἀρνηθῇ κάθε ἐξωτερική ἐπιβολή, ποὺ ἐπιδιώκει νὰ καθορίσῃ τὸ εἶδος τῶν καλλιτεχνικών του θεμάτων, κάποτε δὲ καὶ τὴ μορφὴ τῶν ἐκφραστικών του μέσων (Όπως ἐπεχείρησε ἡ Χιτλερική Γερμανία στὴν ἀρχιτεκτονική). Αὐτὴ ἡ ἐλευθερία εἶναι ἀπαραίτητη γιὰ νὰ μπορῇ ὁ κάθε καλλιτέχνης ἀδέσμευτα να ἐπιλέξη τὰ θέματα καὶ τὰ σύμβολα, που θὰ ἐκφράσουν τὰ αἰσθήματα καὶ τὶς διαθέσεις που γεννᾶ τὸ περιβάλλον του, καὶ κάθε ἐποχὴ ἔχει τις προτιμήσεις της πρὸς συγκεκριμένο κύκλο αἰσθημάτων. Η κάθε περίοδος κι' ὁ κάθε τόπος ἀξιώνει κάθε φορά να προβληθή ένα εἶδος αἰσθημάτων, τὰ ἡρωϊκά, θρησκευτικά ή λυρικά ή τραγικά, ποὺ ἐξυπηρετοῦν τὸ κοινωνικό σύνολο στους σκοπούς ποὺ ἐπιδιώκει. Αὐ τὰ τὰ προέχοντα αἰσθήματα τῆς δεδομένης ἐποχῆς διαποτίζουν τὴ σκέψη καὶ τὴν αίσθησι τοῦ δημιουργοῦ. Τὰ ἴδια διαπλάθουν καὶ τὶς ἀντίστοιχες ἐκφραστικές μορφές καὶ γίνονται ἀφορμὴ γιὰ τὴ γέννεσι καινούργιων ρυθμῶν. Από τις ίδιες αἰτίες προέρχεται καὶ ἡ ποικιλία των Σχολῶν καὶ τὸ ξεχώρισμα τῆς Τέχνης ἀπὸ τόπο σε τόπο καὶ ἀπὸ χρόνον σε χρόνο. ᾿Απ' αὐτὴ τὴ λειτουργικὴ ἐνέργεια πηγάζει καὶ τὸ δικαίωμα τῆς τέχνης ν' ἀποκρούῃ κάθε ἐξωτερικό περιορισμό καὶ καθοδήγησε. Γιατὶ δὲν παρουσιάσθη ἀκόμη καμμιὰ δύναμις ἡ ὀργάνωσις ἱκανὴ νὰ προσδιορίσῃ μ' ἐξωτερικά καλούπια τὸ εἶδος καὶ τὶς μορφές τῶν ψυχικῶν παρορμήσεων τοῦ δημιουργού. Η λειτουργία αὐτὴ εἶναι προνόμιο ποὺ ἐπιτελεῖται μέσα στη συνείδηση του απρόσωπου κοινωνικού συνόλου καὶ παίρνει ὑπόστασι μὲ τὴ δημιουργική πνοή τῆς τέχνης.

.  .  .

Πατήστε τον παρακάτω σύνδεσμο...

Η Χριστιανική Εύβοια

ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗ

Στις μεγάλες ἐκκλησιαστικές γιορτές κι' Ιδιαίτερα στὴν ἀναπαράστασι τοῦ θείου δράματος, κα ταφαίνεται ἡ προέχουσα συμμετοχὴ τῆς τέχνης στὴν ἐκδήλωσι τοῦ θρησκευτικοῦ αἰσθήματος. Ὅλες οἱ ἐκφραστικές μορφές που μετέρχεται ὁ ὀρθόδοξος χριστιανισμός, κείμενα δηλαδή, τροπάρια «στιχηρά», κοντάκια, ύμνους (κανόνες), μελλωδική ψαλμωδία, εἰκόνες καὶ ἀρχιτεκτονήματα, μετουσιώνονται ἀπ᾿ τὴν πνοὴ τῆς τέχνης. Συμπλέκονται σὲ θαυμαστὴ καὶ ἀραγὴ ἑνότητα, ἡ ποίησι κι' ἡ μουσική, τὰ σχήματα καὶ τὰ χρώματα, ὁ χώρος κι᾿ ὁ διάκοσμος καὶ κατορθώνουν νὰ ἐναρμονίσουν τὸν θρησκευτικό μυστικισμό μὲ τὴ λυρική συγκίνησι. Χιλιόχρονη παραδοσιακὴ ἐμπειρία ἐπεξεργάσθη τη θρησκευτική πίστη καὶ τὴ μορφοποίησε σε έργο τέχνης ποὺ φθάνει τὴν αἰσθητική λύτρωσι, ἀνεξάρτητα ἂν ὁ θεατὴς εἶναι ἡ δὲν εἶναι θρησκευόμενο άτομο. Μέσα στη θρησκευτική τέχνη συμπυκνώνονται οἱ πόθοι καὶ τὰ ὁράματα χιλιάδων ψυχῶν, κι' ὅπως εἶναι ἐργασμένη μὲ τὴ σμίλη τῆς πίστης καὶ τὴ φλόγα τοῦ αἰσθήματος, ξεπερνά τις ψυχές τῶν πιστῶν καὶ προχωρεί πρὸς καθαρώς πλαστικές μορφές. Προσλαμβάνει ἔτσι αὐτοτελή καλλιτεχνικὴ ἀξία καὶ παίρνει διακριτική θέσι ἀνάμεσα στην ἱστορία τοῦ ἀνθρωπίνου πολιτισμοῦ. Τὸ ἴδιο θὰ λέγαμε καὶ γιὰ τις ἄλλες μεγάλες θρησκείες όπως τὸν πανθεϊσμὸ τοῦ ᾿Αρχαίου Κόσμου, τὸ Βουδδισμό, τὸν Μωαμεθανισμό. Ὅλες αὐτὲς οἱ θρησκεῖες κατέφυγαν στη τέχνη γιὰ νὰ μεταδώσουν τὰ θρησκευτικά τους μηνύματα. Στοὺς ἱστορικούς μάλιστα Πολιτισμούς ἡ τέχνη στὴν ἀπαρχή τουλάχιστον τῆς ἐμφανίσεώς της ήταν θρησκευτική. Κι' όταν στη πορεία τους ἐπεκτείνονταν καὶ σε ἐξωθρησκευτικά θέματα, ἡ ἀπο καλούμενη «Κοσμική τέχνη» ξεκινοῦσε πάντα ἀπὸ θρησκευτικά πρότυπα. Γιὰ κάποιο μάλιστα διάστημα συμπορεύονταν έως ότου ή κοσμική τέχνη ἀποκτοῦσε αὐτοτελή ὕπαρξι, που πολλές φορές καὶ σὰν περιεχόμενο καὶ σὰν μορφὴ ἀντιστρατεύονταν τὴ θρησκευτική τέχνη. ᾿Απ' αὐτὰ τὰ Ιστορικὰ δεδομένα εδραιώθη ὁ ἰσχυρισμὸς πῶς ἄν ἡ θρησκεία χρησιμοποιεῖ τὴν ὑποβλητική μορφὴ τῆς τέχνης γιὰ νὰ μεταδώση τους εὐαγγελισμούς της, ἡ τέχνη ὅμως γεννήθηκε μέσ' ἀπ' τὴ θρησκεία, καὶ φέρνουν σὰν παράδειγμα τις ἐκδηλώσεις τῶν πρωτογόνων Ὅ,τι πιστεύαμε ἄλλοτε πῶς ήταν πρωτόγονη τέχνη, τὰ σχεδιάσματα δηλαδή που συναντώνται στα παινάρχαια σπήλαια, οἱ ξυλόγλυπτες διακοσμήσεις πάνω στα ξόανα, ἡ γλυπτική ἐπεξεργασία τῆς πέτρας, δὲν ἐκπροσωπούσαν καλλιτεχνικές προθέσεις, οὔτε ἐκάλυπταν αίσθητικά ιδεώδη, ἀλλὰ ἦσαν ἀπλῶς συμβολικά ΤΟΤΕΜ ποὺ ἐξυπηρετοῦσαν τις θρησκευτικές δεισιδαιμονίες. Οἱ ἀρχέτυπες ἐπομένως ἐμαφανίσεις τῆς τέχνης εἶναι συνυφα σμένες μὲ τις θρησκευτικές ανάγκες. Καὶ γεννᾶται τὸ ἐρώτημα. Ποῦ οφείλεται αὐτό; Γιατί ἡ θρησκεία ὁδηγεῖ πρὸς τὴν τέχνη κι' ἡ τέχνη συνυπάρχει στη θρησκεία; Ἴσως δοθῆ ἡ ἀπόκρισις ἄν καθορισθῆ τὸ οὐσιαστικό περιεχόμενο τῆς όποιασδήποτε θρησκείας. "Όλες οἱ θρησκεῖες, ἀνεξάρτητα ἀπ' τὸ τελετουργικό τους μέρος, τις τοπικές ἢ χρονικές Ιδιομορφίες τους, τις φι-λοσοφικές τους τυχόν ἀντιθέσεις, συμπίπτουν σ' ένα βασικό σημείο. Εὐαγγελίζονται ένα Ιδεατό κόσμο, ἀπηλλαγμένο ἀπὸ τὰ χάσματα καὶ τῆς πικρίες τῆς πραγματικότητος. Φέρνουν τὸ μήνυμα μιᾶς δίκαιης κι' ἀνώτερης ζωῆς, ἑνὸς ὁράματος τόσον ἐπιθυμητοῦ ἀπὸ χιλιάδες άτομα, τόσο μεγάλου, που μόνον ἡ ὑπερβατική δύναμις τοῦ θείου μπορεῖ νὰ τὸ πραγματώση. Τέτοιοι κόσμοι ὀνειρικοὶ δὲν μποροῦν νὰ ἐκφρασθούν λογικά. Ἡἀντικειμενική σκέψις, ἀδυνατεῖ νὰ τοὺς ἀκολουθήσει, γιατὶ εἶναι γεννήματα διαθέσεων καὶ παρορμήσεων ψυχικῶν, ἀπροσδιόριστων ἀκόμα που ξεπερνοῦν τὰ στατικά πλαίσια τῆς νοήσεως. Αν όμως ἡ λογική εἶναι ἀνεπαρκής μὲ ποιό τρόπο θὰ γίνουν ἀντιληπτὰ τὰ θρησκευτικά αὐτὰ μηνύματα. Φαίνεται πῶς προσφορότερη στη σύλληψι καὶ στὴν ἀπόδοσή του παραμένει ή φαντασία. Η φαντασία μαζὶ μὲ τὸ συναίσθημα μποροῦν νὰ κινηθοῦν στὸν ὀνειρικό χῶρο τοῦ θρησκευτικοῦ ὁράματος, Μὰ ἡ φαντασία καὶ τὸ συναίσθημα εἶναι ἡ βάσις που στηρίζει καὶ τὴν τέχνη. Και ή τέχνη κινείται πέραν τοῦ πραγματικοῦ καὶ τοῦ καθωρισμένου. Ζη σ' ἕνα περιβάλλον ποὺ δὲν ἐκφράζεται μὲ μαθηματική ἀκρίβεια, γιατί το συνθέτουν ἀπροσδιόριστοι ψυχισμοί, ἀπωθημένα βιώματα τῆς συνειδήσεως καὶ ἄλλοτε μισοσβυσμένες μνῆμες τοῦ ἐνστίκτου. Αὐτὴ εἶναι ή βαθύτερη συγγένεια τῆς Θρη σκείας καὶ τῆς Τέχνης. Ο κοινός χῶρος τῶν ὁραμάτων τους εἶναι ἡ αἰτία ποὺ ἡ θρησκεία χρησιμοποιεῖ τὴ τέχνη σὰν ἐκφραστικό της ὄργανο καὶ ἡ τέχνη στις ἀρχὲς τῆς ἐμφανίσεώς της εἶναι ταυ τισμένη μὲ τὴ θρησκεία. Μόνο με τη μυστηριακήὴ γλῶσσα τῆς τέχνης μποροῦσαν νὰ ἐκφρασθοῦν καὶ νὰ μετουσιωθοῦν οἱ θρησκευτικές ἔννοιες, νὰ λάβουν ἀντικειμενική ὑπόστασι καὶ ἔκτασι, νὰ ὑποβά λουν καὶ ν' ἀναπτύξουν τὸ θρησκευτικὸ αἴσθημα καὶ τελικά να καταξιώσουν τὴν ὕπαρξι τοῦ θρησκευομένου ἀνθρώπου. Ίσως ή παραπάνω τοποθέτησις νὰ δίδη τὴν ἐξήγησι γιατί συναντάμε τὴν τέχνη δίπλα στη θρησκεία καὶ τὴ θρησκεία μέσα στην τέχνη.